Chỉ tham gia BHXH không tham gia BHYT có được không là câu hỏi mà nhiều người lao động và doanh nghiệp đặt ra khi tìm hiểu về các quy định bảo hiểm tại Việt Nam. Việc nắm rõ các quy định pháp luật về bảo hiểm xã hội (BHXH) và bảo hiểm y tế (BHYT) không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi mà còn tránh những vi phạm không đáng có. Để hiểu rõ hơn và nhận tư vấn chuyên sâu, hãy cùng ACC Cần Thơ khám phá nội dung dưới đây.
1. Tổng quan về BHXH và BHYT tại Việt Nam
Hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam được xây dựng dựa trên hai trụ cột chính là bảo hiểm xã hội (BHXH) và bảo hiểm y tế (BHYT), được điều chỉnh bởi Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 và Luật Bảo hiểm y tế số 25/2008/QH12, sửa đổi bổ sung bởi Luật số 46/2014/QH13. Từ ngày 1/7/2025, Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 sẽ chính thức có hiệu lực, mang đến nhiều thay đổi quan trọng. BHXH đảm bảo các quyền lợi như hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, trong khi BHYT tập trung vào chi trả chi phí khám chữa bệnh, giúp người lao động giảm gánh nặng tài chính khi gặp vấn đề sức khỏe.
Bảo hiểm xã hội là cơ chế bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp các rủi ro như mất khả năng lao động, nghỉ hưu, hoặc tử tuất. Theo Điều 3 Luật BHXH 2024, BHXH bắt buộc bao gồm các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất, trong khi BHXH tự nguyện bổ sung thêm trợ cấp thai sản và tai nạn lao động tự nguyện từ năm 2025. Trong khi đó, BHYT là hình thức bảo hiểm bắt buộc nhằm chăm sóc sức khỏe, được quy định tại Điều 1 Luật BHYT 2008, áp dụng cho nhiều đối tượng từ người lao động có hợp đồng lao động đến học sinh, sinh viên và các nhóm được ngân sách hỗ trợ.
Câu hỏi đặt ra là liệu có thể chỉ tham gia BHXH mà không tham gia BHYT? Để trả lời, cần phân tích kỹ lưỡng các quy định pháp luật liên quan đến đối tượng tham gia và nghĩa vụ đóng bảo hiểm.
2. Chỉ tham gia BHXH không tham gia BHYT có được không?
Theo Điểm a, Khoản 1, Điều 12 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024, các đối tượng bắt buộc tham gia BHYT bao gồm người lao động làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 3 tháng trở lên, người quản lý doanh nghiệp hưởng tiền lương, và cán bộ, công chức, viên chức. Những đối tượng này đồng thời cũng thuộc nhóm tham gia BHXH bắt buộc theo Điều 2 Luật BHXH 2024. Do đó, đối với người lao động thuộc nhóm này, việc tham gia cả BHXH và BHYT là yêu cầu bắt buộc, không thể tách rời. Cơ quan BHXH thu cả hai loại bảo hiểm này đồng thời dựa trên Quyết định 595/QĐ-BHXH năm 2017 và Quyết định 888/QĐ-BHXH năm 2018.
Nếu doanh nghiệp hoặc người lao động cố tình chỉ tham gia BHXH mà không đóng BHYT, họ có thể vi phạm pháp luật và bị xử phạt theo Điều 38 Nghị định 12/2022/NĐ-CP, với mức phạt từ 400.000 đến 75.000.000 đồng tùy theo số lượng lao động bị ảnh hưởng và mức độ vi phạm. Ngoài ra, doanh nghiệp phải truy nộp số tiền BHYT chưa đóng và chịu lãi suất chậm nộp theo quy định.
Tuy nhiên, đối với BHXH tự nguyện, quy định có phần linh hoạt hơn. Theo Điều 4 Luật BHXH 2024, người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng các chế độ như hưu trí, tử tuất, và từ năm 2025, thêm trợ cấp thai sản và tai nạn lao động tự nguyện. Đặc biệt, Điều 13 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024 không bắt buộc người tham gia BHXH tự nguyện phải đóng BHYT, trừ khi họ thuộc nhóm đối tượng bắt buộc khác, ví dụ như người lao động có hợp đồng lao động. Do đó, trong một số trường hợp, người tham gia BHXH tự nguyện có thể không tham gia BHYT nếu không thuộc nhóm đối tượng bắt buộc.
Để làm rõ hơn, chúng ta sẽ phân tích các trường hợp cụ thể liên quan đến người lao động theo hợp đồng lao động và người tham gia BHXH tự nguyện, đồng thời bổ sung các trường hợp đặc biệt khác.
2.1 Trường hợp người lao động theo hợp đồng lao động
Đối với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động từ 3 tháng trở lên, việc tham gia cả BHXH và BHYT là yêu cầu bắt buộc, được quy định rõ tại Điều 2 Luật BHXH 2024 và Điều 12 Luật BHYT 2014. Doanh nghiệp có trách nhiệm kê khai và nộp hồ sơ cho cơ quan BHXH trong vòng 30 ngày kể từ khi ký hợp đồng lao động, theo Luật BHXH 2024. Việc không thực hiện đúng quy định có thể dẫn đến các hình phạt nghiêm khắc, ảnh hưởng đến cả doanh nghiệp và quyền lợi của người lao động.
Quy trình tham gia BHXH và BHYT cho người lao động theo hợp đồng lao động bao gồm các bước cụ thể như sau:
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ tham gia
Doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ các giấy tờ như tờ khai tham gia BHXH, BHYT (mẫu TK1-TS), danh sách lao động tham gia (mẫu D02-TS), bản sao hợp đồng lao động, và các giấy tờ tùy thân như chứng minh nhân dân hoặc căn cước công dân. Người lao động cần cung cấp thông tin chính xác để đảm bảo hồ sơ được xử lý nhanh chóng và đúng quy định.
Bước 2: Nộp hồ sơ cho cơ quan BHXH
Hồ sơ có thể được nộp trực tiếp tại cơ quan BHXH cấp quận/huyện nơi doanh nghiệp đặt trụ sở, hoặc thông qua dịch vụ bưu chính, giao dịch điện tử theo Quyết định 595/QĐ-BHXH. Thời gian xử lý hồ sơ không quá 5 ngày làm việc kể từ khi cơ quan BHXH nhận đủ hồ sơ hợp lệ.
Bước 3: Đóng tiền bảo hiểm
Doanh nghiệp đóng BHXH và BHYT dựa trên mức lương của người lao động, với tỷ lệ đóng được quy định tại Nghị định 58/2020/NĐ-CP. Cụ thể, người lao động đóng 10,5% (bao gồm 8% cho BHXH, 1,5% cho BHYT, và 1% cho bảo hiểm thất nghiệp), trong khi người sử dụng lao động đóng 21,5% (bao gồm 17,5% cho BHXH, 3% cho BHYT, và 1% cho bảo hiểm thất nghiệp).
Bước 4: Nhận sổ BHXH và thẻ BHYT
Sau khi hoàn tất thủ tục và đóng phí, cơ quan BHXH sẽ cấp sổ BHXH và thẻ BHYT cho người lao động. Thẻ BHYT có giá trị sử dụng ngay sau khi hoàn thành đóng phí, theo Quyết định 168/BHXH-QLT năm 2025.
Việc cố tình chỉ tham gia BHXH mà không đóng BHYT sẽ bị cơ quan BHXH phát hiện trong quá trình kiểm tra, dẫn đến yêu cầu bổ sung hồ sơ hoặc xử phạt. Điều này đảm bảo quyền lợi chăm sóc sức khỏe của người lao động luôn được duy trì, đặc biệt trong bối cảnh chi phí y tế ngày càng tăng.
2.2 Trường hợp người tham gia BHXH tự nguyện
Đối với người tham gia BHXH tự nguyện, như người làm việc tự do, fv888 cá thể, hoặc không có hợp đồng lao động, việc tham gia BHYT không bắt buộc. Theo Điều 4 Luật BHXH 2024, BHXH tự nguyện mang lại các quyền lợi như hưu trí, tử tuất, và từ năm 2025, bổ sung trợ cấp thai sản và tai nạn lao động tự nguyện. Tuy nhiên, Điều 13 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024 cho phép người tham gia BHXH tự nguyện có thể tham gia BHYT theo hình thức hộ gia đình nếu muốn, nhưng điều này không bắt buộc.
Quy trình tham gia BHXH tự nguyện mà không tham gia BHYT bao gồm các bước cụ thể như sau:
Bước 1: Đăng ký tại cơ quan BHXH hoặc đại lý thu
Người tham gia nộp hồ sơ tại cơ quan BHXH nơi cư trú hoặc thông qua các đại lý thu được ủy quyền, như bưu điện hoặc tổ chức dịch vụ. Hồ sơ bao gồm tờ khai tham gia BHXH tự nguyện (mẫu TK1-TS) và giấy tờ tùy thân như căn cước công dân.
Bước 2: Lựa chọn mức đóng và phương thức đóng
Người tham gia chọn mức đóng phù hợp, tối thiểu bằng mức lương cơ sở (hiện tại là 1.800.000 đồng/tháng, theo Nghị định 73/2023/NĐ-CP), và phương thức đóng linh hoạt như hàng tháng, 3 tháng, 6 tháng, hoặc một lần cho nhiều năm. Theo Nghị định 134/2015/NĐ-CP, người tham gia có thể điều chỉnh mức đóng sau mỗi 12 tháng.
Bước 3: Nộp tiền và nhận sổ BHXH
Sau khi nộp tiền, cơ quan BHXH sẽ cấp sổ BHXH trong vòng 5 ngày làm việc. Nếu không thuộc nhóm đối tượng bắt buộc tham gia BHYT, người tham gia không cần đóng BHYT và vẫn được hưởng các quyền lợi BHXH tự nguyện.
Mặc dù không bắt buộc, việc không tham gia BHYT có thể khiến người lao động gặp rủi ro tài chính khi khám chữa bệnh. Theo Điều 14 Nghị định 146/2018/NĐ-CP, người có thẻ BHYT được chi trả từ 80% đến 100% chi phí khám chữa bệnh, tùy thuộc vào đối tượng và tuyến bệnh viện. Do đó, việc tham gia BHYT vẫn được khuyến khích để đảm bảo an sinh toàn diện, đặc biệt khi chi phí y tế ngày càng cao.
2.3 Những trường hợp đặc biệt
Ngoài hai trường hợp phổ biến trên, còn một số trường hợp đặc biệt cần xem xét để trả lời câu hỏi liệu có thể chỉ tham gia BHXH mà không tham gia BHYT.
Người lao động nghỉ hưởng chế độ ốm đau từ 14 ngày trở lên trong tháng không phải đóng BHYT nhưng vẫn được hưởng quyền lợi BHYT, theo Điều 42 Luật BHXH 2024. Điều này áp dụng khi người lao động tạm thời nghỉ việc do bệnh tật hoặc thai sản, giúp đảm bảo quyền lợi chăm sóc sức khỏe mà không phải chịu thêm gánh nặng tài chính.
Người lao động làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng lao động có thể tham gia BHXH bắt buộc nhưng không bắt buộc tham gia BHYT tại Việt Nam, trừ khi họ thuộc nhóm đối tượng bắt buộc theo Điều 12 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024. Theo Điều 2 Luật BHXH 2024, người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam theo hợp đồng lao động từ 12 tháng trở lên cũng thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, nhưng có thể được miễn BHYT nếu điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác.
Người tham gia BHYT theo hình thức hộ gia đình, như học sinh, sinh viên, hoặc người làm nông nghiệp, có thể không tham gia BHXH nhưng vẫn phải tham gia BHYT, theo Điều 13 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024. Điều này cho thấy BHYT có phạm vi áp dụng rộng hơn, đảm bảo mọi người dân đều được tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản.
Những trường hợp này thể hiện sự linh hoạt của pháp luật trong một số tình huống cụ thể, nhưng đối với người lao động theo hợp đồng lao động từ 3 tháng trở lên, việc tham gia cả BHXH và BHYT là yêu cầu bắt buộc, không thể tách rời.
3. Lợi ích của việc tham gia đồng thời BHXH và BHYT
Việc tham gia cả BHXH và BHYT mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người lao động và doanh nghiệp. Đối với người lao động, BHXH đảm bảo thu nhập ổn định khi nghỉ hưu, ốm đau, hoặc gặp tai nạn lao động, trong khi BHYT giúp giảm gánh nặng chi phí y tế. Theo Điều 14 Nghị định 146/2018/NĐ-CP, quỹ BHYT chi trả từ 80% đến 100% chi phí khám chữa bệnh, bao gồm cả các bệnh mãn tính hoặc điều trị dài ngày, giúp người lao động yên tâm về tài chính.
Đối với doanh nghiệp, việc tuân thủ đóng cả BHXH và BHYT không chỉ giúp tránh các hình phạt hành chính mà còn nâng cao uy tín, thu hút nhân tài và đảm bảo môi trường làm việc ổn định. Theo Điều 13 Luật BHXH 2024, doanh nghiệp không tham gia đầy đủ BHXH và BHYT có thể phải bồi thường thiệt hại cho người lao động nếu quyền lợi của họ bị ảnh hưởng.
Hơn nữa, Luật BHXH 2024 đã bổ sung nhiều quyền lợi mới, như giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu từ 20 năm xuống 15 năm để hưởng lương hưu, và bổ sung chế độ thai sản cho BHXH tự nguyện. Những thay đổi này càng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tham gia đầy đủ cả hai loại bảo hiểm để đảm bảo an sinh toàn diện.
4. Câu hỏi thường gặp
Người lao động tự do có bắt buộc tham gia BHYT không?
Người lao động tự do không thuộc nhóm bắt buộc tham gia BHYT theo Điều 12 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024. Tuy nhiên, họ có thể tham gia BHYT theo hình thức hộ gia đình để được hưởng quyền lợi chăm sóc sức khỏe. Tham gia BHYT giúp giảm chi phí khám chữa bệnh, đặc biệt khi cần điều trị nội trú hoặc mắc các bệnh mãn tính yêu cầu chi phí cao.
Doanh nghiệp không đóng BHYT cho người lao động có bị phạt không?
Doanh nghiệp không đóng BHYT cho người lao động có thể bị phạt từ 12.000.000 đến 75.000.000 đồng, theo Điều 38 Nghị định 12/2022/NĐ-CP, tùy theo số lượng lao động bị ảnh hưởng. Ngoài ra, doanh nghiệp phải truy nộp toàn bộ số tiền BHYT chưa đóng và chịu lãi suất chậm nộp, đảm bảo quyền lợi chăm sóc sức khỏe cho người lao động.
Tham gia BHXH tự nguyện có được cấp thẻ BHYT miễn phí không?
Người tham gia BHXH tự nguyện không được cấp thẻ BHYT miễn phí, trừ khi họ đủ điều kiện nhận lương hưu. Theo Điều 4 Luật BHXH 2024, người nhận lương hưu sẽ được cấp thẻ BHYT miễn phí trong suốt thời gian hưởng lương, giúp đảm bảo quyền lợi y tế lâu dài.
Làm thế nào để tra cứu thông tin BHXH và BHYT?
Người lao động có thể tra cứu thông tin BHXH và BHYT qua ứng dụng VssID hoặc cổng thông tin của BHXH Việt Nam (baohiemxahoi.gov.vn). Cần cung cấp mã số BHXH hoặc số căn cước công dân để kiểm tra lịch sử đóng và quyền lợi hưởng, theo Công văn 3340/BHXH-ST năm 2017.
Người lao động nghỉ việc có được giữ thẻ BHYT không?
Thẻ BHYT vẫn có giá trị sử dụng đến khi hết thời hạn ghi trên thẻ, ngay cả khi người lao động nghỉ việc. Tuy nhiên, nếu không tiếp tục đóng BHYT, quyền lợi sẽ chấm dứt sau khi thẻ hết hạn, theo Điều 16 Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024.
Việc chỉ tham gia BHXH mà không tham gia BHYT là không khả thi đối với người lao động thuộc nhóm bắt buộc, như những người có hợp đồng lao động từ 3 tháng trở lên, theo Luật BHXH 2024 và Luật BHYT 2008 sửa đổi, bổ sung 2024. Đối với BHXH tự nguyện, người tham gia có thể không đóng BHYT nếu không thuộc nhóm đối tượng bắt buộc, nhưng việc này có thể dẫn đến rủi ro tài chính khi khám chữa bệnh. Để được tư vấn chi tiết về thủ tục tham gia BHXH, BHYT hoặc giải đáp các thắc mắc pháp lý, liên hệ ACC Cần Thơ ngay hôm nay để nhận giải pháp tối ưu cho doanh nghiệp của bạn.
>>> Xem thêm bài viết Mua BHYT tự nguyện ở nơi tạm trú được không? tại đây.
Để lại một bình luận